Il Curtisâr il blog dala int di Manià

lunedì, luglio 31, 2006

Cigait, ma cença fà rumôur

Tai ultins dîs, a Manià, i rumôurs a son doventâs argoment di discordia. A si sint disi chi li regulis a son stadis mitudis par tutelà l'interes dai paesans. Ma cuai paesans? I sovins (paesans) a disin chi a Manià a no le nuja, a no le vita e ca scugnin si foûr par divirtisi; i mancul sovins (paesans) a disin chi a San Jacu a l'era dut un casin e chi tai tre dis di fiesta a no podevin vei la vita. Cualchidun (paesans) al dîs ca le inutil limità il rumôur dai locai publics, cuant chi li bertis ca batin via pa la nòt, e nodome chês, a si fan sintì pì da li osterîs. Cualchidun al dîs ca le da tutelà la cualitât da la vita dai paesans... veîr! Ma encja i esercens a son paesans, encja chei ca vadin volenteîr par li osterîs a passà i viners i sabida e lis domenîs a son paesans e a vadin tutelâs encja chei o no!
Fin chi si pierdin a sgjavelâsi (in tun mûr a mûr) par monadis dal gjener a le miei gjavâ la scrita "Città di Maniago" dai documens, parceche cussi fasint di citât Manià a la pôc par no disi nuja;-)

Mandi e... steit cidins sinò i clamin l'omp neri!

venerdì, luglio 28, 2006

I Selva di Manià di Mieç

Manià di mieç al'à una via intitolada a una famea di inteletuai, via Selva (no le tant ma al'è alc).
Il capofamea, Meni, al faseva l'otico a Vignesie e a le stât un dai prins svilupadôrs di strumentz dal setôr fra il seiscent e il sietcent. Sio fì Lurinç (la scjela no cola mai lontan dal çoc), dopo vei studiât di matematica e fisica, al'a partât un grum in devant i studios dal pâri, e al'à miliorât i ocjai e progjetât un binocul da teatri, un canocjâl e il prin microscopi a un spieli. I sio scrîs a son stâs un voron aprezâs dai fisics di che timps, tan chi la republica vignesana a ghi veva ricognusût il titul di "ottico pubblico".
Gjantoni, fì di Lurinç (tant par ribadì chi la scjela no cola mai lontan dal çoc), dopu vei studiât art e architetura, a la sirât in lunc e in larc l'Europeane a stret contat cui artiscj dal timp (un di lôur al si clamava Jacu Canova...), fin a doventâ un dai architetz pi aprezâs di chei timps. Il sio nomp a le leât a la progjetazion da teatri la Fenice. Chi sa ce cal pensares adês a jodi chei bidons di petôn ca son davôur a costruì a Manià.

Mandi a ducj

giovedì, luglio 27, 2006

L'ospedâl al è malât

L'ospedâl di Manià a le vecju e malât e a le davòur a tirà i ultins... il fat ale curiôus parcèche sal si mala un cristian chel al va in opsedâl, ma sal si mala l'ospedâl dulà il vadi?
La storia a conta chi il prin ospedâl (chel ca l'era in plaça tal palaç dai cons), a l'era massa piçul e alora, vioduda la necessitât di vei una strutura valida par un paeîs in svilup comi Manià, a le stât fat chel noûf. Par fâlu su a son stâs tratignûs bês encja dali pais dala zent (...i sudoûrs di uficina), e par tancju agns a la servît benonon par ducj i paeîs dai dintors (da Nert a Cimolais, da Claut a Vil e Midun e via discurint). Ades comi ades al'è doventât l'ombra di se stes e chel ca le pêsu a le chi a le doventât un pretest di cualchidun par tignîsi dura la cjadrea. L'ospedâl a le la batalia personâl di ducj chei ca puntin a li simpatîs dai eletôrs o un spazi da implinì cuant ca coventa. Voi tal gjornâl a le una miseria di trafilèt dedicât a l'ospedâl (...a l'impagjnadoûr ai coventavin una cuindisina di righis par implinì la pagjna) e intant sêra di cà sêra di là par un taj tal deit o un sgrifon tal braç dibot a tocja si a Pordenon.
Chissa ce ca pensin chei ca no son pì e chi cui sudoûrs a an tirât su l'ospedâl.

Mandi e... atens a no favi mâl ;-)

mercoledì, luglio 26, 2006

A no le pâs pal San Lurinç

Pal San Lurinç a le propit un momentàt! No bastavin i cjavons ca disin cal voûl raccordât par essi pi biel, adess al si e mitût encja il foûc. Ruvinât e scotât. Ieir di bunora pompeîrs e forestai cul jutori di un elicotero, a erin impegnâs par distudâ un foûc partît tal versant di Colvera. Un pompêir sovin a le encja restât firît intant cal si dava da fà par distudalu. Speran chi li disgraçis pal San Lurinç a finissin prest, sinò scugnarin apelâsi al spirt di chei frarîs di clausura chi tancju agnons fa a stevin dongja la glisiuta e ca vevin cura dala mont (e cença essi teserâs cul CAI di Manià;-).

Mandi a ducj

martedì, luglio 25, 2006

La malga dal Joûf









Pi o mancul ducjus i sin stâs almancul una volta in Malga di Joûf. Apena rivâs in cima la visuâl a e di chês ca fasin vignì il grop tal stômi. Finît il sentêir il sior "Raut" al vi dîs chi da uvì in sù a tachin lis dolomitis. Cucant vers di cjampe a si jôdin il Fara, la mont Lungja, Il Plancjavâl il Cansilio e via disurint. Cucant invesi vers drete a si jôt ce ca resta dal bielissin San Lurinç da ca è pojada una glisiuta chi tai scris una femina dal 1200 a definiva "una glesia vecjona!". Sa si fai un biel siru dala croûs cuntuna biela sornada a si riva a jodi ben il mâr. La malga di Joûf ae un stabil comi ca si dîs "multifunzionale"; ultin ristoro (ma cença osteîr) par cui ca riva a piè o in bicicleta, rifugjo par li bestis, sogjet par cartulinis (vidût ca le encja un laghet) e una volta, cuant chi la pista a funsionava, encja rifugjo pai siadoûrs. I sovins di un timp a si sfidâvin a cui ca rivava prin in cima a piè cui sî tala schena e daspo fatis seis o siet corsis a era sa ora da tornâ in davoûr.
Speran chi stu biel patrimoni dal paeîs nol veipi bisugna di jessi raccordât parceche a le sà biel ucusi;-)


Mandi a ducj

lunedì, luglio 24, 2006

Liendis e moûs di disi

Ploia da Midun no bagna nissun!
La tradision secolâr contadina e il savei popolâr, a si insegnin spês ca no coventa vei un "satellite" par savei sa plovarà o no. Ieir dopudimisdì, in plena fiesta di San Jacu, someava ca vignês ploia da dutis lis bandis, invesit... nuja. I vecjus a an dit "ploia di Midun no bagna nissun" e cussi a le stât. Boreç, soflons, tons, lamps ma di ploia... nencja na gota. Pecjât parceche i miluçars a son secs, i brombui a no tirin a madûr e li panôlis a son zâlis. I vecjus a disin encja "ogni an tanta ploja e tant soreli" ca voûl disi chi che ploja ca no e vignuda fin adês cuant ca riva (... e a riva) a vegnarà duta dun colp. Speran in ben parceche a le dut sec e parceche sa riva adês via Piave, la ritonda e via Scavês a doventin palûts.
Si veit contis e moûts di disi butait dentri ca son ben acês.
Mandi a ducj.

venerdì, luglio 21, 2006

La fiera di San Jacu (fiera dai pirûs)

La fiera di San Jacu ae una da li tre fieris dala tradission di Manià. Una volta a si la festegjava il lunìs pì vissin dal 25 di luj. Adess a si la festegja tacant dal viners par finì la domenia cun spetacui e manifestazions varîs. La fiera di San Jacu una volta a si clamava fiera dai pirûs e a radunava in plaça e dut torotor un grum di zent. A vignevin dai dintôrs (Fana, Cjavas, Midun, Cjastelnoûf, Montreâl e altris) par fa fiesta e par meti in mostra i miei pirus ca vevin.
Sicomi chi una volta no si faseva nuja par di bant, l'ocasion a vigneva sfrutada encja par mercjatà li bestis (Vacjs, Vigjei, Fêdis, e altri). Ogni bûs atôr da la plaça al si trasformava in tuna mini esposizion. Tai ultins agns, la tradizion ae stada rinovada e nencja dîlu modernisada; biel dùt ma cualchi piruç a si podares encja metilu in mostra...
... encja di chei comprâs, viodût che i piruçars tai orts a son simpri di mancul.
Comuncue coma ca diseva cualchidun... "Pitost chi pierdi una fiesta, miei brusà il paeîs!

Mandi e buna fiesta a ducj.

giovedì, luglio 20, 2006

Fabi II di Manià

Ta la famea dai cons di Manià, andè un cal si met in mostra pi di duçj chei altris: Fabi II di Manià. Omp plen di cualitâts artistichis e storichis al'è stât encja aministratôr public. Fì dal cont Pieri Toni e di Catarina di Brazzà, al'è nassût a Manià tal 1774, in tun timp dulà che la republica di Vignesie a steva colant sot li presions di Franceis e Austriacos. Dut il savêi acumulât sint atôr par l'Europa, al ghi a pirmitût di jessi pi lungimirant di chei altris nobî dal timp, tant da jessi, rispiet a chei, pi inserît tal sio timp. Fabi II al'è doventât famôus par vei scrit da lis Bielis Artis Furlanis (un dai prins), scris chi di recent a son stâs ristampâs. Tal 1807 Fabi II al'a scrit, par cont dal Prefet di Passarian, un manoscrit cal descriveva la situasion politica, sociâl e economica di Manià e dintôrs. Al'è muart tal 1842.
La riconosença a un omp cussì important par Manià, a si tradûs in tun steril nom di strada. Pensansi pi spês di chei omps ca an scrit la storia dal paeîs.

Mandi a ducj

martedì, luglio 18, 2006

...Leo Cucjo!

Un pâr di domenîs stadîs, a si è verificât un fât curious. Una siora di Manià a si è presentada cul siò cjanut par fâ una cjaminada dal CAI ta li dolomitis. La siora purtrôp a no si era notada in timp, ma a si è prupunuda lostes. A si è sintuda disi: "lassin pasâ il fat chi no ti si sos notada a la gjta (vidût chi la siora a e iscrita al CAI dal 1963) ma il cjanut, e lu dîs il regolament, propit nal pos vignî, nencja cul cuardîn".
Tornada a cjasa moja moja la siora a cuca tal regolament par jodi sal'è cualchi riferiment a cjans o altri ma...
... nuja dal dût.
Il biel al'è chi la siora a era sà stada a fâ cjamibadis cul so cjanut, e nodomi jêc; tanti altris cjaminadis a son stadis liberis encja pai cjans di cheialtris. Alora la cuistion a puça di pretest! Comuncue Leo, statent: Miei besoi chi mal compagnâs ;-)

Mandi a ducj, encja a Leo

lunedì, luglio 17, 2006

Si i rudinâs a podessin tabeà!

Tal fin setemana stât, in chel di Cjaneva, a son scuminciâs i festegjaments medievai. Ce ca centrin cun Manià? Nuja! Però sicomi chi i vin vût môut di jessi prisins, i vin vût môut da jodi ce tant ca fasin i Cjaneveis pal siò ciscjel. Un comitât volontari di pocj peraulis e tancju fats, al valorisea la so storia e li so origjns. Il cjscjel di Cjaneva a l'era pi malmitût dal nostri ma muvint i comedons e fasint pulît al'è doventât bilut. Il nestri cjscjel (sigûr pi biel di chel soracitât) par ades a l'è pi chi altri un rifugjo par disadatâs. Sperin chi secui di storia e cultura furlana, in futûr, a veipin una curnîs pi degna di che ca an adès.

Mandi a ducj

sabato, luglio 15, 2006

Mandi vecj botêghis

Cjaminat a piè par Manià vecju e cucant cul voli dentri tai curtîfs, a si pos jodi chel chi una volta al'era il coûr dal paeîs: "tantis costrussion in blocs e stansis cu li fignestris cuadradis, scuris di spuntiu, e un puarton in feracia rûsina".
Dulà chi una volta, doi, tre, cuatri e pi omins (fuars di una tradission milenaria) a gratavin açâr e len par fa curtìs ades a son stipâdis un grum di memorîs e un grum di documens di chel cal'era il sanc di Manià. Una ativitât ca a fàt conossi Manià in dut il mont, e ca a contribuît a fa conossi il Friûl tal mont insiemit al prossiut di San Danêil, li cjadreis di Manzan e il vin dal Collio.
Il curtìs ades a le davoûr a reinventâsi, a le davoûr a doventà tecnologjcu e la filiscjna cul siò manî di madreperla e oton a samea un cuadri di anada stipât ta li caselis da la guera.
A somea stramp chi dulà ca erin centenârs di uficinis ades a no le pi nuja. Cualchi "marchio storico" al resist, cualchidun al si è fat, cualchidun a no le pì, comuncue da chi una volta a êrin li famôsis boteghis, ades a son dai piçui museos dall'arte fabrile e dai curtìs.

Mandi e ducj

giovedì, luglio 13, 2006

Manià "Make-up"

Rifasinsi il truc.
Ancje Manià comi tancjus paeis torotor al'è davoûr a rifassi il truç. Par l'Istât-Autun 2006 encja Manià al varà la so biela ritonda. In realtât la ritonda a era sà ma sicomi chi tal'ultin ân a le stât un cuasi un sclòp a setemana, a an dicidût di metila a post. Chei ca stan dongja la ritonda ormai a vevin fat la gurela... prima na biela frenada, dopo un biel sclop e in fin una sbrinsia di bestemis.
Vidin il noûf "maquillage" ce cal partarà... apart i peços cu li vecjs strichis piturtadis e la zent ca ven da foûr e a si domanda cemûtmai chi tai ultins doi âgns il sens di marcia a le gambiât tre voltis.

Mandi a ducj

mercoledì, luglio 12, 2006

Via Piave. Lavorà di bant ma fa fenta da fà pulît

Par chei ca volin fâsi un sirut a "Manià di mieç" i voi segnalà un itinerari turistic. Partint dongja la Tratoria al Cacciatore, i podeit cuntinuà comodamentri a piè vers chel chi na volta al'era il negozi di Sergjo dal pan. Cemont che viodareit subit, il panorama a le sugjestîf. La strada, chi pal moment ae coma ca era 70 agns fà, a subis una biela striçada. Ma continuant vers la tratoria la Casasola, la vecja (forsi una da li pì vecjs di Manià) strada a si strenç ancjemò di pì. Il marciapiè a le cuasi larc comi la strada. Forsi l'an ca ven i cjârs di maschera a passaran diretametri tal marciapiè; il problema al sarà a metât da la riba di Barcian, cuant che il marciapiè al si strenç e sarà da fa smontà i cjars plan planin. I ai poura chi chei ca an fàt il projet, a an passât pi timp in ostaria chi tal tecnigrafo...
Parcè spindi i bês cussi malamentri?

Mandi a ducj

martedì, luglio 11, 2006

La Cuistion dal "San Lurinç"

Ormai ducj i abitants di Manià a conossin ben la "cuistion dal San Lurinç" ma par chei ca vegnin da four, e ca an voja di savei alc, i buti iù un pâr di righis.
Il San Lurinç a lè un mont cjâr a chei ca son nassûs a Manià e ca son da agnons bituâts a jodilu da la fignestra.
Ce sucedi da un pôç di timp a chista banda? Chei dalla "Zillo" chi da agnons a sgarfin materiai par fa peton, dacuart cun li aministrazions comunâi dai paeis ca cunfinin cul mont (ma no cui abitants) a an dicidût ca voûl da sbassà la cima di un biel po di metros, par raccordà il prufîl dal mont cui scavos sa fàs. No si capis la necessitâ di un'operazion dal gjener ca gambie sì il profîl dal mont (e cui ghi lai domandât?) ma a gambiarà encja la bielecia da la mont, il siru da l'aria ma soradut al cambiarà i rapuars tra aministrazion e paesans.
Dal moment chi la zent a si e simpri dimostrada contraria (e li firmis a parlin clâr) parcè il cumun lesi sût in denat? Par preservà i poscj di lavôur?
L'unica roba sigura a e chi sa continua cussì, la glesia prima o dopu a dovaran parala iù (simpri par raccordà naturalmente...) e chi ducj a son cunvins che il disastri dal San Lurinç al partarà mandulis a cjasa di cualchidun... parcè no si possi racordà i cjâfs di chei qualchidun:-)
Si i veit voia di disi alc, postait ca sot.

Mandi il Curtisâr

Il Prin blog dut su Manià e dut par furlan

"Benvignûs ai furlans di Manià".
Chistu al'è il prin blog dedicât a Manià il paeis dai curtis. Il furlan ca si doprarà par scrivi nol'è propit chel cal fai riferiment ala Koinè (regulis fonetichis e gramaticai) da la socjetât filologjche furlane, ma a lè chel chi da simpri a si cjacara a Manià.