Il Curtisâr il blog dala int di Manià

giovedì, agosto 31, 2006

Il clap dal Paternoster

Par chei ca son usâs a zi di spess in Joûf il Clap a le pi o mancul un riferiment di miesa via par rivà in crôus. Par i vecjus invezit a l'era l'inizi dai penseîrs. Cuant ca vignevin iù dal Joûf cu li lôsis ben cjamadis di lens, a si fermavin uvì dal Clap a disi un Pater Noster, prima da tacà a frontà i gravârs di riba in iù cu la lôsa carga di legnam. L'orazion a coventava par fa in môut da rivà abas ceça fâsi mâl e magari cença pierdi lens. Dal Clap a si iôt Manià intrei, a si iôt un bec di mâr cuant ca le il ceîl limpit e a si iôt ben duta la planura dala patria.
Apena in banda dal Clap, in timps pi recens, a le stât mitût un capitel di peton cunt'un Crist sculpît da un omp di Manià, luminât da un lumin mitût da cualchi buna anima e ingraciât da flôurs di mont mitûs da chei ca passin.
Il Clap a le un di chei poscj dachi si percepiss comi un cualchicjosa (chei ca san a la clamin aura) di particolâr e sugjestîf. Dongja dal Clap a finis encja un slambri dala mont chi tant al parta i pinseîrs al San Lurinç cal'è di rimpèt.

Mandi e buni cjaminadis

martedì, agosto 29, 2006

Arduino dali Colvuri

Comi ca dîs il famôus dèt: il dibisugna al guça l'inzegn. E un dai mestris dall'inzegn a le stât ceçaltri Arduino da li Colvuri. Li Colvuri a no son dentri tal cumun di Manià, pero a disila duta, Arduino (encja sal ripôsa a Pofâvri...) a l'era di Maniàlivri.
Reduce di vuera (al contava simpri da la ritirada di Rusia da ca l'à pierdût i deiç di un piè e al'à cjapât la medaja...) al'à fàt diviers mesteîrs leâs a la manualitât, par finì cul doventà chel cal faseva i flôurs di len. A l'era burber e autoritari, ma cu li mans a l'era propit bravon. Li cusinis, e nodome chês, dal paeîs a son plenis di stelis alpinis, ciclamins e margheritis (di gjatolâr), sedons pal sucher, palotis (di noglarina) e cistins fàs cu li scusis di vencs. A le simpri stât dispunibul a insegnâ a lavôrà il lèn a ducjus e spess a faseva lezions di intai tal centri comunitâri di Frata. Al rivava jù da li Colvuri cul siò motocross e di sera, finîda la lezion cui canais, al tornava a cjasa par atindighi al'ort (al faseva cressi i fasoi atôr da li canis di mitralia rusinidis e recuperadis in timp di vuera) e a daighi danoûf di roncea. A somea fin dall'impusibul, ma ogni volta cal diseva la sô, al tirava foûr un mout di disi. In tancjus i vin imparât a lavorà il lèn grasie di lui, e alora adès i ghi rindin merit.

Mandi a ducj

lunedì, agosto 28, 2006

Fiestis spriss

Chel di fin istât par Manià a lè un periodo di fiestis e apuntamenz di ducju i tipos. Tanti fiestis tanti manifestazions e tancju apuntamenz culturai, sporîfs e nodome. Il fat a lè chi tabeant cu la zent ducjus all'unanimitât a disin: ...biel ma... e a scjassin il cjâf.
La sensazion ae chêc chi massa robis pôc interessanz in tun periodo di timp massa lunc, a sameinin un got di vin slungjât cu l'âga. E alora miei bevi un bon got di vin (magari un Tocai) pitost chi bevini doi slungjâs cu l'aga (domi par bevini doi... ma cença gust). Ma nissun da l'organizazion al si esi mai domandât parcechi in fiesta a Frata, a Maniàlivri e in Cjampagna cuant ca le fiesta a balin ducjus e invessi a Manià (centri citât...) a no bala nissun? Miei fa tre dîs di fiesta cun dut e di pì, pitost chi spindi bês par vei cuatri setemanis di avenimens "spriss" cun pocja zent e pôc interess (in tun periodo fra l'altri da chi ducjus a vadin in ferîs... foûr da Manià) e cul "coprifuoco" ali undis e mieza (chissà si stu ân i foûcs s sclòpin?).

Mandi a ducj

giovedì, agosto 24, 2006

Personagjus o monumens?

Comi ducjus i paeîs (...o citât par chei cuatri ca ghi tegnin) encja Manià al'à, e al'à vût, un grum di personagjus a mieza via fra la magluta e il carateristic. Chiscju personagjus di norma a vegnin considerâs cuasi da li caricaturis da menà in siru, ma spèss e volenteîr a son leâs a li borgadis e a li storis dal paeîs pì dai monumens. Manià in particolâr a le a vonde prolificu di personagjus ca no voûl da dismintiâsi parcechi a an il merit da vei fat fà almancul una riduda a ducjus e parcechi prima o dopu denant a un bon got di vin (...encja pi di un) prima o dopu tai ricuars di ducjus a spontin foûr e a tornin a vivi. Ducjus cençaltri a si pensaran di Manubri e la sò Vespa ròsa, di Camin e la sò cjaminada di traviers (...ma cemônt cal faseva?), di Mario Toto e i siò sgorlis da madûr, di Foca e il siò essi spensierât in moût alcolic, di Faustin e la sò passion par la tromba (e i visins di cjasa a lu san ben...) di Silvano di Gravena (ultin custode dal loûc...) e di tancju altris. Li novi levis a prometin ben e il ricli di talènz a le garantît.
Un grassie simbolic a ducjus i personagjus (chi dams pi di tant a non dan mai fàs) e si veit cualchi storiela o cualchi segnalazion da fà, doprait il baton comment.

Mandi a ducj

mercoledì, agosto 23, 2006

Svenditis di fin stagjon!

L'argoment a no le propit leât a Manià, ma la batalia pierduda a somea tant (stessa plea) chê dal San Lurinç e di tanti altris ca si interessin.
Da ieîr il Tocai (vin tant cjâr ai furlans... e a pì di cualchi maniaghêis) al'à cambiât nomp. Ades al si clama Friulano. Il colôur al'è compagn, il gust al'è compagn ma viduda la scunfita (acusada dai nestris aministradôurs) da voi al sarà un fîl pi amarognul. Poben! Steit nomi atens cuant chi seit in ostaria; cuant chi domandait un Tocai Furlan, steit atens ca no seipi cualchidun cal vi fai la multa... cença soflà dentri in tun balon. Bisugna chi ducjus i osteîrs di Manià (e andè tancjus...) a zontin tai listins il noûf nomp e ca stein atenz parcechi da li nostri bandis, il Furlan a le encja il nomp di un aperitîf. Par comedà lis robis a si podarès cuntinuà a clamâlu Tocai e fâsi una biela riduda. Speran chi il San Lurinç a nol cambiei nom in San Zillo.

Mandi e bon Tocai a ducj!

martedì, agosto 22, 2006

Il racordadôur

In tai ultins mêis a Manià al si e fàt strada un noûf personagju: il racordadôur. Mitint insiemi ducjus i aspies rilevâs dala zent in merit al racordadôur, a si pòs disegnà un prufîl di chista nova figura; intant a si pos disi chi ta la gran part dai câs a le forest (a le par chel ca nol riva a capì l'amôur dai Maniagheis par li so mons), a la manîs di unipotença (al crôt da podei ritocjà il prufîl dai mons par fa miei di nostri Signôur... dopu veilu ruvinât lui stes), a le golosòn di mandulis (la fruta $ecja a fai ben al sio cuarp ma no al paêis), a le dûr di gurela (nol riva a sintì i lamens da la zent di Manià), al fa fadia a lèi (cuatrimil e passa firmis...) al smarìs li robis (disegns, progjes e vonde...) e nol capìs l'importança ca an i simbui pai Maniaghêis.
Sicomi chi Manià a le un paeîs da chi ducju i nassûs a an un soranom dal loûc (tanti voltis in tuna via a son encja in tre ca si clamin cul stes nomp e par distigui...), a si podares zontani ùn par chei forescj ca racuardin (e i savin cui ca son) e ca no lu àn. Cussì cuant chi cualchidun al ghi domandarà: "ma tu di cui sostu?" A podaran rispundi: "I soi di racordadôur!"

Mandi a ducj

lunedì, agosto 21, 2006

Furlan e business

Tai ultins timps, gjornai e programs in television, a parlin spess dal fat chi il nord est a lè ancjemò il motôur trainant dala cunumia taliana. Il "soreli vincjacuatri oris" al'à tissût spess li lodis pal Friûl e pal siò essi ancjemò produtîf. Di recent a e trapelada la nutissia chi il stât talian al dovares tornà al Friûl cuasi cuatri miliardos di euro, pajâs dai furlans in tassis e ca dovaressin tornà in davoûr sot forma di beneficius...
Vidût chi a cuant ca somea la cunumia a tabaja par furlan, ca sòt i podeit cjatà cualchi dreta par cjacarà di business in moût coret cuant chi doveit vendi curtîs e britulis:
BRAIN STORMING = tampiesta di çurviei (cjacarada su coma vendi britulis, curtîs e fuarfis...);
TAGET = centri (spess a ven sgambiât pal plumbin picjât tal salam... il targèt);
COOL HUNTER = cjaçadôur di tendencis (cualchidun al confont cun cjaçadôr di cui... ativitât a vonde difarent e cun "target" difarens);
CHIEF = capu (cualchidun a lu confont cul prodot par lavà il condòt);
WEB = frisinada o rêit (a met in comunicazion i ôrs e li centis di dut il paêis).
Si veit peraulis da segnalà par judà i nostris imprenditôurs doprait il batòn comment.

Mandi a ducj

venerdì, agosto 18, 2006

Nicolò di Manià

Omp di inzegn e grant inovatôur, prima da doventâ cunusût comi chel cal dà il nomp a la plaçiuta dal Coricama (e spèrin ca nol si revolti sot cjera...), a le stât fondamentâl pal svilùp economic di Manià. Par gracia sôc, e dal siò acordu cul "luogotenente della patria del Friuli" a son stadis fatis operis idraulichis vitâi pai batafiers e par la canalizazion da l'âga dal Colvera e dala Cilina.
Cussì fasint l'âga, dopu vei fat bàti il maj e dopo essi pasâda pai opifici (nassus di gracia da li canalètis), a sêva a bagnà li planuris secjs di Vivâr e Davian. Prima da murì, tal siò essi espert di âga e idraulica, a l'à fàt un progjet par devià il cors dal Ledra; progjet però ca no le mai stât realizât. Encja lui, comi ducj i lungimiranz, a l'à duvût scombàti cui contadins ca disevin chi li rois a rindevin dificil il transit da li carètis, ma judint il beneser ca an portât i curtìs a manià forsi lui al veva cualchi reson in pì.
Un altri omp dismintiât ma ca l'à contribuît a la storia dal paeîs.

Mandi a ducj

mercoledì, agosto 16, 2006

...la mastela cul cûl in sù!

A son dîs di fiesta e a son par ducjus, ma cuant chi ...la mastela plena di malta a si la rebalta cul cûl in sù... (coma ca dî la cjancion) e in peîs a son ben tre canteîrs ca rompin li ostis, forsi i lavôurs a sêvin pianificâs un po miei. Forsi essi una citât a complica un pôc massa li robis! Tant a lè chi via Piave a e desfada e duta una poça (e li deviazions dal traficu a son davoûr a pestâ altri stradis), la ritonda di via Dante a somea un cjamp minât e via Scjavec idem (a son di fa deviazions par fa cent metros a si gîra il paeîs... ansi la citât).
La zent a porconea (e da li nostris bandis a no voûl nencja tant), i forescj a si pierdin (nencja ca fossin a Milan), disagjus par ducjus, ma duru saldu, robis mal fatis una davôur che altra. Il sospiet a le chi cualchidun al veipi massa pôura da someà inteligjent.
Sta passion par il "make-up" a sta doventant una ossesion... e racuarda di cà, e taronda di là, e gjusta uchì, e sistema ulà sperin chi la "toilett" (condòt par furlan) a seipi prest finida.

Mandi e buni pocis a ducj ;-)

lunedì, agosto 14, 2006

Mieç gugiadôr e mieç ciclista

Par chei ca volin scuprì li vâris sfumaduris ca pos vei la cunumia di un paeîs, in Val Resia a le un museu cal podares sì in comunela cun chel di Manià. Cuant chi la necessitât a gucia l'inzegn (necessitât = fàm) l'omp a le scaltri e inventôur; e cussì in Val Resia par tirà su doi francs l'inzegn a la fat nassi i Guos, un pôc guciadôrs e un pôc cicliscj. I Guos a sirâvin l'Italia guant li lamis fatis a Manià e spes gjustant li ombrenis. La mola a era montada in tun telâr di bicicleta rinfuarçât e dotât di ducjus i conforts: sela cun li sustis, podinuta di aga cul bûs par sfredà la mola, cavalèt par stà in ecuilibri pedalant (par fa girà la mola...) e buracja cu la bevanda...
Manià e la Val Resia a no son propit cunfinans, ma distes a an tantis afinitâs comi l'oûf e la gjalina. Domenia stada, in Val Resia i Guaos a an fat fiesta par no dismintiâsi da dulà ca son vignûs i centesis e ades a le il turnu di Manià.

Mandi a ducj

sabato, agosto 12, 2006

L'ultima fadia di Aldo

Aldo Tomè a le un omp ca no la di sigûr bisugna di essi presentât (a chei di Manià). Da simpri impegnât tal puartà in denant la cultura e li tradisions paesanis in marilenga a si a pudût apresâlu pi voltis comi scritôr e, tai agns otanta, comi "speaker" a Radio Lina (simpri in marilenga). In tancju agns di pasion, a la savût contâ di storîs, tradiziòns, mous di disi, mous di vivi e tanti altris robis ca an fàt li fondis di Manià.
In setembri ca ven, a sarà presentada la so ultima fadia: Barba Bortul di Manià. Una cuarantina di contis di mieza fantasia, ma cun nomps, soranomps e riferimens a zent dal paeîs (...o par cualchidun citât). Barba Bortul di Manià al riva ultin di una sfilsa di libris scrîs di siò pugn comi: La sbrinsia (1982), Volta picara, blecs di Manià (1993), Sposarsi... ieri nella cultura popolare di Maniago e del Friuli (1997) e Sclipignadis (2001).
Aldo a le di sigûr da meti in mieç a chei omps, impuartans pal paeîs, ca an documentât (...e archiviât) la storia e li tradizions, in marilenga, e ca son un piçul patrimoni par Manià. Grasie Aldo e... in setembri ducj a cori acomprà il libri!

Mandi a ducj

giovedì, agosto 10, 2006

Il tesôru dal San Lurinç

Una lienda ca si piert ta la memoria dal timp, a conta chi in San Lurinç, vissin da la çucula (chi par furtuna par adês a no e raccordada), una volta a l'èra un convent di frâris, desfât un po dal timp e un pôc dai sgorlis di un teremoton. Dai sgorlis l'unica roba ca si era salvada a era il poç di aga buna e frescja, chi però i soldâs cjatîfs a an ruvinât, butanghi dentri arînt vîf. I frâris simpri ta la çucula dongja il convent, a varessin sipilît un tesôru chi però no le mai stât cjatât (...forsi a lu cjataran i racordadôurs, cun duta la cjera ca an intension da partà via). La lienda a conta encja chi dopu l'ultima guera, un frâri sclâf al veva voja da tornà a tirà su i mûrs dal convent (da li fondis restadis) ma il timp e il siò esi rimît a lu an partât a molà dut.
Tal nomastic di San Lurinç a sares bielonon chi duçjus chei ca an a coûr la mont, a vadin a jodi (encja sa le nûlât) li stelis e a fasi una biela cjaminada su pai trois.
Par chei ca vadin un toc in su, dongja la çucula, a le un clap cun doi bûs a forma di sinoli. La lienda a voûl chi uvì San Lurinç al si insinoglava a preà.

Mandi e bon San Lurinç a ducj

martedì, agosto 08, 2006

Ogni an a passa un an!

La batalia dal paeîs par jodi da salvà il San Lurinç, propit in chiscju dîs a finis un an. Una cjandeluta ta la fujaça pi amara chi Manià al'à mangjât tai ultins agns. Una cjandeluta ca è l'unica sperança ca an 4300 maniagheîs (chei invisibî ca an firmât par blocâ i lavoûrs) par no jodisi racordât il San Lurinç. In un an a sindà sintudis di ducju i tipus ma chel chi pi a lassa l'amâr in bocja, a le jodi chi la voûs e la volontât dai paesans a conta comi il doi di pichis in tuna partida di briscula. No si pos spetâsi un atacament al San Lurinç dala banda di chei ca possin decidi, ma ca na son di Manià; ma chi chei ca an mateât sot il San Lurinç e ca an i nônus ca an fat lens in San Lurinç e chi ades a volin racordalu...
I paesans a son simpri pi schifâs da li decisions in merit al distin da la mont, e li batajs suportadis encja dal simpri bielisin maniaghesi.it (grasie Checo) a tegnin vîf l'interes, ma il distin al samea segnât.
Tal San Lurinç a si cjatin tistignis, fragulis selvatichis, brombui (cualchidun a le encja bon da parlà), foncs, nôlis ma sigûr pi di cualchidun a la cjatât manduli$...

Mandi e...
...faseivi tanti bieli cjaminadis tal San Lurinç parceche a le ancjemò nostri!

sabato, agosto 05, 2006

Sans e Madonis

Ducjus chei ca an la buna e salutâr usancia da cjaminà pal paeîs, cençaltri a si son necuarts chi tai mûrs di clap da li cjasis di una volta, a son dai piçui capitei o dali pituris svanidis e raridis. Cucant cun atension, a si pos cençaltri vedi claramintri i sogjês: Sans, Madonis e Crisçj.
Una volta cuant chi la vocasion artistica dai omins a era tant pi considerada e i bês a vevin tant mancul valôur di adès, chei capitei e chê pituris muraris a risultavin jessi un valôur di scambiu. Viandants e poares ca vignevin ospetâs e sfamâs da la zent, a pajavin il disturbu cuntuna biela pitura (encja cun altris lavurus ma ni parlarin naltra volta). Li vecjs vîs e stradis laterâls di Manià a son sparniçadis di operis pi o mancul ruvinadis dal timp e dal teramot, ma ca lassin una testimoniança impuartant di comi ca si viveva na volta. Tutelà chistu piçul tesaur a seres impuratant, encja parceche cun duta sta primura, di cualchidun, di butà ju mûrs e tirà su cjasons (e no si sà par cui) par doventa citât a riscja di falu sparì.
Cualchidun una volta al diseva: pitost chi pierdi una fiesta o una tradision miei brusà il paeîs! Cualchidun a la da vei sintût nomi l'ultin toc...

Mandi e buna cjaminada par Manià

venerdì, agosto 04, 2006

Una fujaça cun seîs cjandelutis

Doman al cinc di Avost 2006 il sît maniaghesi.it al finîs seis agns. AUGURONONS!
Una biela fujaçona cun seîs cjandelutis par festegjâ una inisiativa nassuda da un privât (a le par chel ca e fata pulît) e voltada a una comunitât intrea. Dentri a le di dût, apuntamets, fotografîs vecjs, leams, articui di gjornâl, un forum (da chi spes e volenteîr i maniagheis, e nodome chei, a si sgjavelein e a si stiçin) e tant altri. Un biel côs di contenûts, cal cegna il vôli e al si impresta encja a li batalîs impuartantis pal paeîs (San Lurinç tant par dini una). Un voli sgaju e puntuâl su Manià e la so zent.
Ancjemô augurons e indevant ucussi!

Mandi il Curtisâr ;-)

mercoledì, agosto 02, 2006

Li vecj roîs


Tabeant cui vecjius, e nodoma cun chei, dal paeîs, a contin chi una volta a Manià a erin un grum di roîs ca partavin aga ju da la mont. Chisti roîs avevin una dopla funsion: a fasevin sgorà l'aga canalizanla e la partavin viers i cjamps, dulà ca vigneva doprada par bagnà li plantis.
Sgarufant in tai documnts dal archivi napoleonico a Vignesie a si pos rinvignì vecjs cjartis di Manià e dal Cjscjel cu li indicasions dai percors e dai noms da li roîs. Tai agns dal "boom" economic, la primura da tirà su mûrs e il progress (a si fai par disi)... a an fat in moût chi tantis roîs a fosin stadis interadis di sut e di sec. Sicomi chi la natura cuant ca decît da fâ il sio cors a no varda tal mostaç nissun, cuant ca ploûf pulît spess e volenteîr li stradis a doventin comi i canai di Vignesie. E alora colpa tu colpa io, intant i tumbins a son plens di foja e cjera, li roîs a son interadis e maltignudis, la strada a si implinis di claps, l'aga a no sgora e li cantinis a si implinissin (... di aga e no di vin).
Vidût il periodo di secja ca le stât, e coma ca disin i vecjus ...ogni an tant soreli e tanta ploja, a seres pi chi util fa un sîrut pal paeîs e da una netada ai tumbins.
Encja chistu a le un moût da "tutelà l'interes dai paesans".

Mandi a duç :-)