Il Curtisâr il blog dala int di Manià

venerdì, settembre 29, 2006

Olliz e la fabrica di marmelata

Tamcju e tancjus agns stâs un omp scûr, forest e cença coûr, dut un colp al'à scuminciât a comprà li verdis cjêris tai dintors dal rûc stuart (fra Manià e Fana). Secont li diçarîs dai abitanz dal loûc, l'omp vignût dal forest, al vares custruît una bielisima fabrica di marmelatis, sfrutant cussi i famoûs miluçârs autoctonos e partant una vorona di lavôur ai puâres abitanz dala zona. In pôc timp però la zent a si è necuarta chi il ceîl al doventava simpri pi scûr, la fabrica di marmelata no doprava nencja un miluç e chi invezit tala mot a loûr tant cjara, a si vierzeva una firida ogni dì pi granda, tant da essi cucada encja dai vilagjus di Dignan e Ciscjerna. Par agns la zent a si è batuda cuintri il mostru cal prodûs fùm polvaris e velèns e cuintri li decisions dai capovilagjus chi però, ormai completamentri nebiâs dali lusinghis di Olliz, a êrin pilotâz da un frùt particolâr (la mandula...) cau tignêva ducj sot li so sgrinfis. Olliz, parât via dal siò vecju vilâç tala nova valada al cuntinua a masenà tocs di mont cul iutori di machinis diabolichis (zâlis e fumôsis) ca raspin la mont e la cunsumin un toc al dì.
I puârs abitanz ca crodêvin da cjatà lavôur e pecûnis, a si cjatin malâs e menâs pal bôru da un forest, chi la lienda a voûl cjatîf, spietât e cun duta l'intenzion da impià foûcs par brusà dut ce ca ghi passa sòt li mans.

Chista ae domi una storia par fa cressi i canaiùs, chi comi duti li fiabis ae fata di liendis e veretâs. Pocjs dali primis e... tant di che altris.

Ma man

giovedì, settembre 28, 2006

O ce biel o ce biel ciscjèl...

Una famôsa vilota furlana a minçona il ciscjèl di Udin e a ghi cusis torotor dai elogjus. Fint'adès al ciscjèl di Manià invezit a ghi an pi chi altri cusît torotor i spimghinârs e li erbatis, frùt di un stât di degrât scuasi vergognôus (ca sei di cui ca sei la colpa, simpri vergogna aè!). Biela ricunussinça par un maniero di origjnis antichis, famôus par essi stât inespugnabil militarmentri, abitât da nobî furlans, inteletuai e soldâs di gran merit.
Tai ultins dîs a zira la dreta chi il ciscjèl e il teritori a dovaressin essi comprâs dal cumun cal voûl fâ dala zona un parc di interès storic. L'iniziativa ae pi chi amirevul, ma il presu cuncidût ai atuai paròns forsi al'è un tic altut (fint'adès nissun di lôur al si è mai preocupât da tegnilu curât), encja par un dai simbui di Manià. Torotor dai mûrs a an zujât e fàt lèns un grum di maniaghêis chi encja sa no lu disin in public (tipic dai furlans...) al ciscjèl a ghi tegnin tanton.

Ma man

mercoledì, settembre 27, 2006

Il çurviel dai furlans

Da una recent indagjne sientifica fata da studious internazionai, al'è vignût a gala il fàt chi chei individuos chi fin da canàis a an l'abitudin da miscliçà pi lenghis, a mantegnin il çurviel pi zovin e brilànt dai altris. Il studi in zonta al dimostra chi il çurviel di un furlan, al'è una vorona pì brilant e creatîf di un çurviel talian. A Manià comi chi ben si sà, a no si fevela nomi furlan, ma encja dialèt. Si il bilenghisim al parta la creativitât a livei doplis dala media, alora noaltris a rason viduda essint trilengai, i dovaressin essi encjamò miei (...i aministratôurs a devin essi cençaltri monolengai!). Il studi sul sistema neuronâl e sul compuartament dal çurviel bilengâl dal furlan, al'è spiegât a vonde ben in tun libri fàt dal profesôr Franc Fari intitolât "Il cjâf dai furlans" e tal sît dala socjetât sientifica furlana. Cuindi cuant chi vi sinteit disi "i furlans a an tal cjâf domi il lavôur" cun duta probabilitât i veit denànt un forest monolengâl (...o pi facilmentri un mandolâr stracaplaçis;-).

Ma man aducj...

lunedì, settembre 25, 2006

...creança e mestèîr in estinzion!

Comi chi ben ducj savin, Manià al'è culi bàlis par aria e tanti dali robis ca si stàn vidint al'è dificil pensà ca seinin fatis cul cjâf. In zonta a chistu encja i voradôurs a ghi metin dal siò par stiçà i foûcs e par dimostrà da no vei creança e mestèîr (dopu tre mêis di piconadis).
In via Piave (una dali pì vecjs di Manià) cualchidun al'è imbufalît parcechi biel tornat a cjasa al si è cjatât voradôurs in cjasa cença domandà il permès (a an scavalcât il porton!), cualchidun al si e cjatât il muret di cjasa, l'entrada e una colona spacâs, cualchidun al'à da tornà a piturà i mûrs di cjasa e pi di cualchidun al'à fruçât il font dala machina tali busis e tai tumbins.
In via Col (comi in via Piave), a an mitût il sens unicu e a an fàt i parchegjos dala banda contraria di chê ca coventa. Protestonis e rascjament dali strichis apena fatis.
In via Dante... miei lassà pierdi (filis, pivetadis, frenons e barufis).
Cualchidun al'à dit: i bês a vegnin stanziâs e si no ti u dopris ti tocja tornaiu! Miei tornaiu chi spindini malamentri il dopli par meti a post li pacasadis fatis.

Ma man a ducj... a sen unicu!

venerdì, settembre 22, 2006

Amiga britula

Na volta, ma al contrâri di ce ca si crôt encja adès, ducjus a ziravin e a vevin tala scarsela dali barghesis na britula. Naturalmentri a no coventava par ufindi, ma cença propit no si podeva stà. Britulis (encja si cualchiduna no fai part dala famea...) and'êra di duti li cualitâts: ronceis, inescjs, filiscjnis (sanc e bandiera di Manià), clasichis e nodome. Li britulis a êrin un pôc la cjarta di identitât dal siò paron; chel cal zêva pala mont o il contadin al veva la roncea, chel cal zêva tai cjamps al doprava l'inest par incalmà li plantis, e chei chi par fà di dut a vevin simpri in scarsêla la filiscjna, bandierae simbul maniaghêis e furlan, nassuda dal'inventiva di un omp (chel cal ghi a dàt il nomp) chi par riciclà i tucùs di scart di madreperla, al si è inventât l'insert di materiâl tal mani. Adès in scarsela si tegnin curtison ipertecnologjcus (liner... frame... carbon e cjosulis) ca costin un voli dal cjâf ma chi, incredibil a dîsi, a fasin il stès servizi. A tainin!

Mandi a ducj

mercoledì, settembre 20, 2006

A setembri si torna a scola.

Benon. Rivât setembri al'è ora da tirà li ûvis, tirà su dal'ort ce ca resta e tornà a scola! Sicomi chi tancjus a scrivin ca non son bogns da scrivi par furlan, ades al'è ora da tornà a scola. La grafia uficiâl furlana a seguis dali regulis detadis dala Koinè (convenzion dala grafia furlana, fata dala societât filologjca furlana). Il nostri furlan (chel di Manià) al'è un fîl difarent parceche al'à subît dali influencis cjargnelis, belumatis e di furlan dala bassa.
Uchì di seguit, i vi mèt cualchi regula elementâr ma important:
- par furlan no si dopra la "q" (cuant, cuadri, cuartin, cuart, cuistion etc....);
- li letaris pronunçadis lungjs a si scrivin doplis o cu la cedilia (curtisaar - curtisâr, ungiint - ungînt, racordadoors - racordadôrs etc.);
- la "c" dolcia denant dala "i" e dala "e" a resta "c" denant di "a" "o" "e" a doventa "ç" (gucià, bêçs, riciclà, San Lurinç, guça, glaç etc.)
- la cj e la gj (ca son i suns ca fasin dal furlan una lenga e no un dialèt Lêç15/96) in câs di sun pre-palatâl a doventin una letera unica (cjans, mangjià, picjât, gjavà, Gjina).
- in fin (par ades...) in furlan no si doprin li doplis comi tal talian (villino - vilin, pollo - polaç etc.)
A front di chistis regulis a si aplichin li distorsions dal furlan di Manià:
- Koinè - chei che ûlin çoncjà il San Lurinç a son ducj sorgjalòns cuntune pasiòn palis mandulis.
- Manià - chei ca volin çoncjà il San Lurinç a son ducjus sorgjalòns cuntuna pasiòn par li mandulis.
- Koinè - Lis stradis a son une scrovarie cençe precedenz in paîs.
- Manià - Li stradis a son una scrovaria cença precedenz in paeîs.

Mandi e aplicaivi cui esercizis ca sora;-)

lunedì, settembre 18, 2006

...santa pasiensa e san cugnei!

In timps dulà chi il public servizi al si rint pì chi antipatic par dùt chel chi ben si sà, invezit da comedà li robis, cualchidun a nol piert mai l'ocasion par dimostrâsi inteligjent.
Timp fà, biel sint in cumun par domandà una cjarta, tal'ufizi a dreta sint dentri (chel dali cjartis di identitât par capîsi...) a le sucidût un fàt. Dentri tal'ufizi a erin doi di lôur ca vevin bisugna di alc; un zovin e una vicjuta ca era zà denant dal sportèl e ca spetava da vei ce fà cul'impiegada chi tal fratimp a tabeava di fêris cu la colega. Intant chi il zovin al soflava di rabia, la vicjuta a ghi domanda na roba cun gjentilecia a l'impiegada chi secjada a ghi rispunt! Dopu veila licuidada in primura a si zira vers la colêga sentada e, sigura da essi furba e da no essi viduda, a ghi cegna scjassant li mans (ce balis...). A chistu punt tre robis a vadin ditis ai sportelanz; i seit pajâs par no pierdi tip e par no failu pierdi a chei altris (...o no?), i doveit rispetà un tic di pì chei ca vi painin la quindisina e soradùt...
... la vecjaia ae na bruta malatia, però ae democratica! A vi tocja encja a voaltris!

Mandi a ducj

sabato, settembre 16, 2006

Maniàlivri in fiesta

In chel di Maniàlivri, uvì dal centri comunitâri, a son tacâs i festegjamenz dala Beata Vergjne dal Rosâri. Partida ai 15 di setembri par finì il prin di otobri, la fiesta a sarà plena di bieli iniziativis chi stu ân a cegnin il voli sul'aniversari dal teremòt. A si cjataràn chioscs ben furnîs, mostris, garis di briscula, tombula, pescja di beneficensa, bicicletadis cjaminadis e alcaltri.
Chê di Manialivri ae na fiesta fata dala zent dala borgada (tant volontariât e pocj peraulis...), cul gùst da partà in denant na tradizion tipicamentri dai becanòta (...cun simpatia naturalmentri).
Par chei ca volin digjrì la polenta cu li lujanis e smaltì il vin, cjaminant atôr par li vîs e cucànt cun discrezion, a si possin jodi li tipichis cjasi furlanis (il clàp vîf cun porticât di arcs sòt e un pajôul logjât parsora), ben restauradis.

Mandi e buna fiets a ducj

venerdì, settembre 15, 2006

Circolazion cjompa...

Parlà mâl dala viabilitât di Manià, adès al'è fin massa facil (coma ca disevin i vecjus: al'è comi sbarà a un cal caga...). Basta ca seinin pì di deis machinis in fila tala ritonda nova chi subit a ven fôur una dopla fila sia vers la plaça chi vers Manià di mieç. I prins sclops a son sa stâs faz (l'altra dì l'autista di un camion polac al'veva un diaul par cjavieli, parceche al si era incjastrât tal mieç dala ritonda) e cundipì fra il marciapiè e l'asfalt a si formin za dai biei poçons. Via Piave invesit a e doventada cu li plois una sucursâl dala Cilina. Nuia poura, si il livel dal'âga al si alça encjamò, si metarin sentâs tal marciapiè cu li canis da pescja in man (sula ritonduta di via Manzoni a le miei nencja fa peraula...).
Polemichis, polemichis e incjamò polemichis. Speran chi chel cal'à progjetât la nova viabilitât, e chei cal'an valutada e vidimada, a no doveipin vivi di progjes comi chiscjus, sinò a varan denant una vita di fam, oûs, radic e peçotis tal cûl (non d'è tancjus cumuns orps comi il nostri).

Mandi e... speran ca no plovi massa! Sinò sarà da ridi!

giovedì, settembre 14, 2006

Dùt il mont (ansi il Friûl) al'è paeîs!

Ormai da un ân a sta banda la famôsa cuistiòn dal San Lurinç a ten banc dapardùt. Ma (ben magra consolazion) nol'è domi Manià a vei un'aministrazion di orps e sors!
A Raviei in Cjargna, al'è nassût un comitât "anti-cava" cal samea tant al nostri, e cal si bàt encja chèl par fa sintì la voûs di chei ca son contrâris ai lavôurs fàs malamentri. Da lôur dopu vei ruvinât la mònt, chei dala cava (in chel câs Grigolin...) a volin in cualchi moût tornâ a ripristinà il materiâl sbancjât, implinint il goit cu li scovacis recuperadis tala bonifica dala ex Caffaro a Toriviscose. Encja tal nostri câs a si voûl fa passà una scrovaria par un lavôur di fin, disint chi il prufîl al voûl comedât a seconda dal skyline. Raviei e Manià, doi biei esemplis di prevaricazion dal volêi popolâr, fàt da chei chi cuant ca si cjatin "fra brombui" a parlin tant di svilùp sostenibil dala mont e di ambientalisim, ma chi però ogni dì a gjavin 35mil cuintai di San Lurinç dal cjâf dai Frataroi chi sa cuntinnua cussi di ca 10agns a tacaran a iodi li pontis dal Raut.

Mandi e... un pôc di solidarietât par Raviei!

martedì, settembre 12, 2006

Il custùm da molâr

In Friûl e nodome, ducj i paeîs a an un custùm tradizionâl popolâr, fàt di peços, chi tai siò numerôus tocs, a partin cusît un toc di storia di cualchi dominazion. Chei pì viers il cunfin cu l'Austria, a son influeançâs dal'Austroungaric, chei vers Gurizze a son influençâs dai Sclâfs, chei dali bandis dal Livencia a son influençâs dal stile venit e cussi via.
A Manià il custùm popolâr al'è di tipo furlan standard, ma a difarença dai altris paeîs furlans, and'è encja naltri di custum, chel da "molâr".
Partint dali fondis, i vin un ecologjc e còmut pâr di dalminis, partàdis cun cjalcins di lana ca piça; i bregons a son di coton blu comi la gjaca (a fai pandan...) cu li cusiduris rinfuarçadis; la cjamêsa dal molâr a devi essi di flanela a cuadris (cussi a si jôt mancul il sporc...) e par difindi dùt da l'usûra, un biel grumâl di piel lustra (ca nol si sgrifa cu li pontis dai curtîs e cul fîl dali fuarfis...). Il tuc di legança però al ven dàt dala busta di cjarta doprada comi bareta (a vadin ben sia i gjornâi chi la cjarta da pacs...). Lisêra, riciclabil, fashion e in câs di incuntinença (ae na storia vêra...) a va ben par li pulizîs intimis da condòt.
Il custùm da molâr, al'è di dirìt un dai custùms popolârs di Manià, encja parcechi la storia dal paeîs (...lapsus ...citât) e li so furtunis a son stadis sudadis sòt la "tuta". Al dì di vuè la "tuta", cun cualchi miliorament, a ven encjamò doprada soradùt dai molârs cun pì oris di môla tala schena.

Mandi a ducj i molâs

sabato, settembre 09, 2006

La luzuta in tal San Lurinç

Ieîr di sera, biel rivànt a Manià cula machina, zà da dilà da l'âga (...Motreâl) al'alteça dal glisiùt dal San Lurinç a si podeva cucà una luzuta. No savin cui ca le stât a impiâla ma una roba la savin: chel cal'à vût l'idea a le stât propit bulo. Brâu, brâu e danoûf brâu. Il significât simbolic dala luzuta al'è grandonon. Sperança da no jodi fruçât il San Lurinç (...propit una luzuta), riferiment (tipu stela pai navigadôrs) par capì cetant ca si sbassa la ponta e... promemoria par visâsi cetant biel cal'êra il San Lurinç na volta e cetant stùpis ca son chei ca volin cioncjâlu.

Mandi e danôuf grassie al luzurâr.

venerdì, settembre 08, 2006

Fiesta granda ai 8 di setembri!

Da simpri ai vòt di setembri a Manià ae fiesta granda! Na volta tala fiesta dala Madona, a si cuminciava il dopu di misdì cu la prucisiòn ca partiva dala glesia Madona e fasìnt un bisson di zent (omins dividûs dali feminis) a pasâva par via Roma, via San Roc, via Fabi di Manià par tornà uvì dala glesia Madona dopu vei passât la plaça. La tradizion a voûl chi tali fignestris dali cjâsis atôr dala plaça si metessin i lumins e chi tala mont di Joûf (...pì o mancul al'alteça dal Clap) vegninin impiâdis un pâr di croûs fatìs cui lumìns a ueli. Navoltona l'usança a voleva chi tal percors dala prucission, a vignessin mitûs flôurs e tavais coloradis.
Finida la prucisiòn, ducjus in plaça a jodi li còrsis dai mùs, la cucagna, li corsis dai sacs, il tiru cu la cuarda e il zoûc da la rota dali pignatis. Dopu vei scoltât il concert dala banda di paeîs e vei zujât ala tumbula, ducjius cul nâs in sù a cjalà i foûcs.

Mandi e buna fiesta dala Madona a ducj

giovedì, settembre 07, 2006

Viabilitât creativa...

La viabilitât di Manià tai ultins timps ae doventada pì chi mai probelmatica e creativa. La roba pì stiçôsa e dificil da digjrì ae chi invezi da si in miei, a va simpri in pêsu. Sucedin robis ca ven voja da domandâsi cui ca le il fenomeno cal'à progjetât il dut. Li stradis a doventin simpri pi stretis, a flurissin i sens unics, i marciapiè a doventin simpri pì als (i cjans a faran pi fadia a cag...) e li ritondis a nassin dapardùt comi i foncs (l'ultima, chêc fra via Selva e via Mazoni ae adiritura ridicula...). I parêirs dala zent (ca dovaressin contà di pì...) a son a sens unicu comi li stradis: ma cui lêsi chel cal'à vulût stu pestafùm, cui lêsi cal'à fàt il progjet, ma ce sucedi, cui pai? Pajà i pajan ducj, ma nodomi in forma di bês ma in disagjus e casins. I vulin essi una citât e no sin nencja bogns da essi un paesùt eficent (miei essi un biel paisut chi un condot di citât). Vedarin ce ca si speta di ca in denant... Una roba ae sigura; si chistu al'è un sistema par fa jodi ca si fai alc... a le miei cjapâsi un biel periodo di fêris (pì lunc pussibil;-)!

Mandi e bon transit a ducj... si rivait

mercoledì, settembre 06, 2006

Setembri, timp di vendema

Ahh ce gust! Biel cjaminant (a Frata, Manialivri, Manià di mieç...), l'altra dì, a si podevin sintì i prins sprafums di most e di uvis pestadis. Encja si ormai chei ca si fasin il vin in cjasa a son pôcs e a somea da parlà di robis di cent agns fà, a le simpri gust nasà e cucà dentri tai curtîfs par scodi i tinos e li botis prontis par vinà. Si voleit provà a fà cualchi speriment, picjait a cjasa cualchi rap di uva fragula (biela madura), spetait chi i grignei a si riçin pulît e meteiu via in speta di cualchi ocasion buna par mangjau. Si voleît fala di gust, i raps di ûa a volin lustrâs di contrabant... (samea fin da l'impusibul ma l'ûa fruçada ae pì buna;-) stant atèns da no fâsi cucà dal paron dal cjamp, soradut sa le furnît di doplèta.
A setembri tancju frùs atirin madûr: fîs, spierçui, milùs, pirùs, nôlis, siespis e brombui (chiscjus tanti voltis a rivin a vei encja carichi publichis;-)

Mandi e buna vendema a ducj

lunedì, settembre 04, 2006

Li Anguanis

Tal bûs di Colvera, all'alteça dall'imbocu dala galaria, al'è un landri (il San Lurinç andà tancjus) dulà chi, secont li diçarîs dai vecjus, a vivevin li Anguanis. Chistis a erin feminis cu li gjambis da cjâra (a si trasformavin domi in cers dîs...) e a vevin il compit, insiemit ai frâris, da protegj il San Lurinç e li grotis ca dan l'acès ali colonis di ôru ca lu sostegnin. La lienda a voûl chi l'ira dali Anguanis vers chei ca no puartin rispièt pala lôur mont ae cença paragons e ducj chei ca tocjn, encja domi par un moment, il lôur tesôru (l'ôru dal San Lurinç) a si jodaran trasformà la furtuna robada in savalòn zâl (Di Bernardo Emilio, Brun Gilberto, Urban Viviana, Carrozzi Stefano, Olivetto Anna, Poggioli Annamaria, Quas Franca, Durat Giampietro, Basei Andrea, Dessoni Ilario, Busetto Francesco, Sabadin Lucio, Ottaviani Domenico e ducj chei ca son favorevui all' ampliament dala cava a son visâs). In timps recens, tala grota a son stâs cjatâs encja rescj archeologjcs ca testimonieinin la prisinça di formis di abitanz... o si la lienda ae vera, di cualchidun cal si è pocât massa in là.

Mandi a ducj

sabato, settembre 02, 2006

Mostra da li plantis di mont

Domenia ca vèn, tal parco dai Cons, a sarà organizada la 19ª mostra dali plantis selvadîs e uficinâi. Comi ogni àn ogni cualitât di planta a sarà schedada cul siò nomp in latin, cun l'usu e li catareristichis. A saran presentadis duta una ria di plantis tipichis dai nostri mons (...encja dal San Lurinç), velenôsis, piriculôsis, ma encja comestibî aromatichis e di ûs cumun tali nostri cjasis. Massin espert maniagheis, in materia, a lè Adriano Bruna (...un vêir e propit druit dai nostris dîs) zà presidente dal C.A.I. e famôus cjaminadôur (artigjàn, fuarfâr, curtisâr etc...). Tal siò palmarès al'à encja mitût la scuvrida di plantis mai cjatadis o raris dali nostri bandis.
Alora par ducj i pasionâs di natura ca volin savei alc di pì di plantis e botanica, l'apuntament alè par Domenia ai 3 di setembri a Manià tal parc dai Cons.
P.S. si ghi domandait alc a Adriano i crôt ca ghi fâsi plasêit...

Mandi e buna domenia

venerdì, settembre 01, 2006

San Lurinç e Skyline

Li ultimis sul San Lurinç a segnalin novi tutelis e palès mitûs dai legjslatôurs par regolà i scavos. Chel chi pì a urta i gnerfs dai Maniagheis a le il môut da fa dali istituzions locai, ca an la presunzion da podei fa cu la natura, ce ca no rivin a fa nencja cul paeîs. L'ufizi regjonâl di competença al'impon chi ducj i noûfs sbancamens a seinin "mimeticamente integrati con i profili montani circostanti". Il dùt a voûl disi chi il noûf prufîl dal San Lurinç (chel post devastazion...) al'à da essi compatibil cul profîl dal Joûf, dal Raut, dali culinis ator la cava ecussi via. Adès dali domandis a vegnin automatichis:
1 - Cui lesi cal si cjaparà una responsabilitât chi fint'ades ae stada di Nestri Signôur (speran ca nol seipi il stess dal skyline di Manià cui siò casermons di peton a plans variabî...)?
2 - Parcè vei tanta voia da comedà il "Skyline" dopu essi stâs i prins a ruvinâlu (prima i ti dai un peçadon tal cûl e dopo i ti dîs cemont gjavâti l'inflam...)?
3 - Cemont cal fasarà il cumun a implementà i progjes? Ma no erin smarîs (o soni saltâs fôur...)?
Il paeîs a no le fàt di stupis e la zent una roba a la capida. Ormai no si trata nomi di una cuistion di scavos, a si trata da no fâsi menà il boro da cuatri brombui golôus di mandulis. Pi di cualchidun al domanda pì clareça e limpideça tal descrivi i procedimentz e mancul zîrs di peraulis (ca coventin nomi a fà cunfusion).

Mandi e a prest par altris clarimens
(si veit robis da segnalà scriveit, scriveit e scriveit :-)